Skip to content
 

Enquisas

Para superar a crise...
 
Misteriosa María PDF Imprimir Correo-e

María Mariño foi a escritora homenaxeada este ano no Día das Letras Galegas. A poeta escribiu practicamente toda a súa obra nun dos entornos naturais máis míticos da nosa terra, nese Courel para o que reivindicamos unha protección íntegra. Porén, o Courel está pero non está na súa poesía.

Un artigo de Isabel González Avión.

 

"María Mariño, en moitos dos seus poemas falaba da natureza e non me estraña. Cando eu estiven no Courel había néboa e parecía un lugar moi misterioso".

Aloia Insua González

 

 

A celebración do Día das Letras Galegas estivo nos últimos tempos cuestionada dende algúns medios por unha especie de complexo pseudo moderno contra unha das poucas citas culturais que están consolidadas e que difunden dun xeito masivo, aínda que sexa superficial, anacos de letra en galego e cachos da nosa historia - esas grandes descoñecidas para nós, a xente desta terra -.

A figura de María Mariño, homenaxeada este ano, vén encher de sentido a celebración e de entusiasmo a todas as parroquias dos estudos literarios, porque todas a consideran algo seu. María, que non foi de ninguén. Ou precisamente por iso.

retrato_mariamarinoSaíron nestes últimos meses materiais abondos nos que se afirma que a noiesa do Courel xa non é misteriosa. Pero si. Claro que Agrafoxo como biógrafo, Helena González como editora da súa obra en español Más allá del tiempo, perdida entre a papelada de Ánxel Fole, a propia Victoria Sanjurjo que xa hai anos editara a obra completa en galego, Ana Romaní e outras moitas estudosas teñen disipado a néboa que durante moito tempo envolveu a esta escritora. Agora coñecemos moito mellor os perfís do seu proceso creativo, a traxectoria vital, as peripeciais editoriais, etc., etc... Mesmo así, é María Mariño un tesouro no noso pequeno sistema literario do que aínda, como metáfora do descoñecemento, a penas temos media ducia de fotografías. Non sabemos ben as lecturas que visitou. Tampouco se lle pode facer a proba do ADN á relación co seu amigo Uxío Novoneira. A súa linguaxe poética péchase a miúdo nun cripticismo que anuba o significado nunha primeira lectura.

A poeta escribiu practicamente toda a súa obra nun dos entornos naturais máis míticos da nosa terra, nese Courel para o que reivindicamos unha protección íntegra. Porén o Courel está pero non está na súa poesía. Aquí si que hai unanimidade. María Mariño non adopta ante a natureza unha actitude contemplativa literariamente, non hai pasaxismo na súa obra. Pero tampouco hai unha metafísica panteísta, senón que o proceso de elaboración camiña un paso máis até converter a natureza nunha abstracción froito dun proceso de interiorización.

Palabra no tempo

En Palabra no tempo, publicada en Lugo en 1963, a autora de Noia preséntanos unha poesía caracterizada polo emprego dunha métrica tradicional. No entanto, non estamos ante unha flor ventureira de inspiración popular. Xa neste libro, a ‘dinamiteira da fala', como foi bautizada por Novoneira, preséntasenos con toda a súa forza filosófica e coa liberdade creativa e constructiva da lingua. Na maioría dos poemas María Mariño non contempla nin tampouco se sente integrada na natureza, fusiónase con ela como podemos ver nestes exemplos:

 

Somos un ou somos dous, ou tantos como en nós temos?

Cada un é o caber dun mundo que non sabemos

si somos ou si el é o que ten e nós mecemos.

 

Viste a naturaleza vestido feito por min.

Visto eu dela o mellor forro,

visto eu dela o seu corpín.

Teño nelas o meu socorro.

 

Fuxe o meu peito de min

si ela non cómpre ó redor.

Lonxe dela non me fai o corpín,

non pode ca lousa o meu cor.

 

A aurora é miña i é dela.

O mediodía a liña rompeu.

Ten o serán da noite estrela.

 

Foise a tarde e non volveu,

foise. Ten a noite muito dela,

máis do que a Lúa verteu.

                     1

Son a chuvia, son a neve, son o vento da xeada.

Son alba daquel vivir,

hoxe noite daquel sentir.

 

Miro, miro e non vexo.

Sinto, sinto e non teño.

Oio lonxe e non entendo.

 

Hoxe,

onte do meu contento!

                   2

Naturaleza soia, trai de ti unha compaña,

trai algo que sea novo da voz vella que me fala!

 

Como di María Xosé Queizán: "Que ninguén se deixe enganar polos seus recursos populares, polas reiteracións! (...) Enfrontámonos a unha poesía fonda, un pensamento dificilmente penetrable, un universo poético que non se aprende nos manuais".

 

Verba que comeza

Isto toma máis forza se callar en Verba que comeza, composto durante o proceso da enfermidade que a levou á morte en 1967. Este poemario foi publicado en 1990 polo Concello de Noia, feito ao que non foron alleos os poetas Avilés de Taramancos e Ana Romaní. Neste libro, María abandona a métrica tradicional e adopta o versolibrismo. Fai ademais un amplo uso dos recursos que a caracterizan, como a metabase (ou transformación da categoría das palabras) e a composición de palabras para crear significados novos por adición. Verba que comeza, que constitúe unha reflexión sobre a enfermidade e sobre a morte, acolle os outros grandes ‘topoi': o Tempo, a Palabra e a Natureza. A paisaxe do Courel ten un protagonismo que acaba esvaído na fondura do pensamento. Cume, val e vento convertidos en símbolos, como podemos ver nestes versos:

Sempre verba do chan máis fondo

- ouveo marzal, pisada cega - vento!

Non te atopas no teu pero si.

Non te atopas no doutro, pero si.

Apañas,

apañas en cume,

apañas en val,

apañas en terra-xeme-furna.

Vas apañando,

apañas e deixas.

Cando deixas de cume, fires,

cando deixas de val, remas.

Ouh, pro si deixas de terra, amigo!

Si deixas de terra, levas,

levas peito que che empuxa - verba feita -,

levas aquel día craro-longo - tempo meu -,

levas aqueles que che escoitan,

escoitan e non din,

levas terra en quenturas que de ti deixaron

-  cinsa que alumea -,

levas forza que de ti che prestan,

che prestaron.

 

Vento!

 

vieiros_courelA presenza do Courel na poesía de María Mariño é case tan lingüística coma paisaxística, porque curiosamente, boa parte do léxico e da morfoloxía son caracteristicamente courelaos; non hai nela, xa que logo, trazos do galego occidental da súa Noia natal.

María Mariño visita o mar en contadas ocasións, algunhas para falarnos do metafísico mar fondo e longo, outras para evocar a infancia na ría. Nun dos poemas finais de Verba que comeza atopamos outro mar, nun dos escasos motivos folclóricos do seu derradeiro poemario. Ese cruzar o mar da Marola está presente en moitas coplas populares. Mais outra volta a paisaxe codifícase para dar paso a unha reflexión existencial. Neste poema vemos o mar hostil representando o tránsito cara a morte, ao mesmo tempo que dá forza e o valor para esa travesía. Un exemplo máis da querencia polo paradoxo que traspasa, case en cada verso, a obra enteira da escritora.

 

Crucei o mar da Marola e faloume no seu són,

faloume aberto en voz sonora

e ritmo forte.

 

As gueivotas non paraban, revoloteaban mariñeiras.

Picaban as augas do sal

vermello e argazo en rolo.

 

Estaba soia, soia comigo e ca proa

dun barco pesqueiro que nela zoaba

mentras decía en comestas verbas:

 

"Fun, son e serei castigo dunha onda

arrolada na pena que chamou Marola".

 

Ninguén lle oieu, mais un vento furón soupo de si

i enredándose en min quebrou seu nome.

 

Escurécese o mar, a Marola sinte frío,

envólvense as ondas na nebra,

érguese peito-fala:

 

Cando de soia me erguín crucei o mar

da Marola. Eran as ondas enteiras, duras e longas,

era a súa espuma loita. Non tiña medo do vento.

Mar sin marea que trocara súa ronda.

 

Até aquí esta pequena homenaxe, que quere ser reivindicación do noso patrimonio natural, das serras e do litoral porque ademais dos inconmensurábeis valores intrínsecos, forman parte tamén do acervo cultural deste pobo. Tamén quere ser convite á lectura, porque é o mellor recoñecemento para alguén que concedeu tanta importancia á palabra e que se entregou con tanta paixón á escrita. Se vos achegades aos seus versos atoparedes sombras que escurecen, por veces o contido, por veces o ton, mais a enigmática María Mariño, no medio das sombras fai brillar a luz da vida.

 

Ceo nubro de chover!

Sendo a auga tan crara, sendo dona da ollada,

o seu camiño espellada,

como negrea, negrea! O seu loito é o meu nacer...

Isabel González Avión é profesora de Lingua e Literatura Galegas no Ensino Secundario.

 
< Ant.