Skip to content
 

Enquisas

Para superar a crise...
 
Metamorfoses. Entre o colapso e o desenvolvimento sustentável PDF Imprimir Correo-e

metamorfoses.jpgMetamorfoses. Entre o colapso e o desenvolvimento sustentável, de Viriato Soromenho-Marques, ex-presidente da asociación ecoloxista Quercus e catedrático na Facultade de Letras da Universidade de Lisboa, dinos que a crise nos empurra cara a transformación da nosa civilización. As metamorfoses tecnolóxicas que atinxen o ser humano e a natureza, deben quedar apartadas polas metamorfoses culturais, políticas, económicas e sociais, que nos conduzan á sociedade sustentábel. Unha reseña de Alexandre Cendón

Título:Metamorfoses. Entre o colapso e o desenvolvimento sustentável

Autor:Viriato Soromenho-Marques Publicações Europa-América, Mira-Sintra, 2005 212 páxinas

metamorfoses.jpgViriato Soromenho-Marques é profesor catedrático na Facultade de Letras da Universidade de Lisboa, onde imparte e coordina as materias de Filosofía Social e Política e de Historia das Ideas na Europa Contemporánea, amais do curso de especialización en Filosofía da Natureza e do Ambiente. Paralelamente á súa actividade como docente e investigador, desenvolve unha intensa actividade no movemento de defensa ambiental, tendo sido presidente da asociación portuguesa “Quercus” (Associação Nacional de Conservação da Natureza) e tendo participado en numerosos consellos consultivos e grupos de traballo sobre a sustentabilidade nos ámbitos da administración nacional e internacional.

 Todo isto capacítao para falar axeitadamente de temas cruciais para entendermos a situación ambiental actual, sen ambaxes, con coñecemento de causa, dende unha posición ben cimentada e coa óptica privilexiada do pensamento crítico.

As nosas sociedades enfróntanse a un problema de dimensións xigantes. O desenvolvemento da civilización tecnocientífica sitúanos perante unha encrucillada. Segundo Viriato Soromenho-Marques, enfrontámonos á crise esencial da nosa época: a crise social e global do medio ambiente. Lonxe da tintura apocalíptica e catastrófica da que algúns acusan ao ecoloxismo cando se refiren ás súas formulacións e manifestacións, Soromenho-Marques aclara e matiza que o concepto de crise tiña para os gregos dous significados distintos e combinados: “a constatação de que um caminho e un modo de facer as coisas se esgotaram” e “o repto e o imperativo de decidir por novas vias e métodos” (páx. 19). Este é o sentido da crise que sinala, así que, a cuestión xa non é se tal crise existe ou non —a pesar de que eses “mesmos algúns” teimen en demostrar o contrario— senón saber se, por un lado, estamos á súa altura e se, polo outro, seremos capaces de a afrontar debidamente. As circunstancias demándano, por iso actualmente debatémonos entre o risco do colapso e a transición a unha sociedade sustentábel e dinámica á vez.

Mais, no fondo, o que hai que someter a discusión, o que está posto en cuestión en definitiva, é “a base da própria crença no progresso, que alimentou as várias mitologias e narrativas, tanto sagradas como profanas” (como as xurdidas das alianzas entre a técnica e a ciencia e entre o Estado e o poder económico), polo que Viriato Soromenho, dende unha “região limite”, fai as seguintes preguntas: “Seremos capazes de atravesar esa tempestade de arrogância e desmesura? Seremos capazes de administrar correctamente o poder da técnica e da ciência, no sentido da maior justiça entre os humanos e do maior cuidado para com todas as outras criaturas que connosco partilham o tempo e o espaço? Seremos capazes de habitar sabiamente a Terra?” (páx. 11).

As tres partes das que se compón Metamorfoses afundan nestas cuestións. En O desenvolvimento sustentável: Condições e Limites de Uma Grande Política, abránguese a política ambiental dende o punto de vista da xeopolítica. Non é nada novo dicir que os problemas ecolóxicos afectan ao conxunto da Terra na súa totalidade e polo tanto, que as solucións a ditos problemas teñen que se buscar dunha maneira global e coordinada entre tódolos habitantes da Terra. Pero nesta discusión aparecen problemas novos que é necesario fitar, como os relativos ao papel novo do Estado-nación, á función da cidadanía no mundo globalizado (a nova figura da cidadanía cosmopolita), ás diferentes responsabilidades na crise segundo refirámonos aos países ricos e aos pobres, á seguranza ambiental (environmental security, entendida como unha combinación de disciplinas que van dende as ciencias ambientais até ás relativas ás áreas clásicas da seguranza, da estratexia e das relacións internacionais), ao “regresso da teoria clássica do valor” representada pola mundialización neoliberal ou á capacidade de manobra das institucións internacionais na gobernación mundial.

Salientamos a idea esbozada no libro do desenvolvemento sustentábel, entendido como un proceso e confrontado ao “triângulo da sustentabilidade” onde os seus tres vértices son os piares social, económico e ambiental seguindo o modelo do “equal footing”. Viriato contrapón ao triángulo o “quadrado do desenvolvimento sustentável” coa suma do cuarto vértice político-institucional (inspirado pola teoría das catro causas aristotélica!) baseado nun modelo de cooperación e interacción sinérxica.

Tamén é destacábel a análise que se verte nas súas páxinas arredor da política internacional do ambiente, dende a primeira Conferencia das Nacións Unidas sobre Ambiente Humano de Estocolmo en 1972, onde se asistiu á “consagração da indispensável dimensão internacional das questões ambientais” (páx. 48), até o Cumio de Johannesburgo, que fracasou, entre outras cousas, por causa da fragmentación dos organismos que desempeñan funcións no ámbito do medio ambiente (PNUA, PNUD, GEF, IPCC, CSD…), levando a “uma situação de duplicação, redundância, e ruído burocrático no funcionamento institucional, que reduz a eficácia do desempenho agregado dessa multiplicidade de organizações” (páx. 54). A solución pasa, segundo Viriato, pola creación dunha Organización Mundial do Ambiente (OMA).

Origens e Representações Culturais do Ambiente e da Sustentabilidade toca varios puntos que van dende a reflexión sobre a paisaxe, a introdución da temperanza como categoría guía da racionalidade práctica (“as nossas actuais dificultades resultam em grande medida do nosso excesso de poderio, da desmesura nas modalidades de apropiação tecnológica e científica das forças e recursos naturais, sem a salvaguarda dos impactos negativos, irreversíveis e pluridimensionais daí resultantes”, páx. 99) até o estudo das raíces do movemento e da conciencia ambientais en Portugal.

Respecto ao primeiro punto, resalta dúas figuras de reflexión sobre a paisaxe nas que está en xogo “a procura do autoconhecimento e da identidade” (páx. 86): na primeira, a paisaxe serve de vehículo e de medio para a experiencia interior (como no caso de Kant, Thoreau, Emerson ou Mill) e na segunda, os elementos da paisaxe son simbolicamente destacados para a elaboración dunha gran e épica viaxe, desta vez colectiva (como sucede con Hegel e Carl Schmitt).

A xénese da conciencia ambiental na cultura portuguesa é analizada a través da presenza de distintos persoeiros da literatura, da ciencia e da filosofía, como o caso de Francisco Caldeira Cabral iniciador da “Arquitectura da paisagem” no país, exemplo da introdución das preocupacións ambientais na investigación científica en Portugal.

Por último, A Última Fronteira: O Futuro da Condição Humana fai un repaso dos avances técnicos en relación coa condición humana. Unha condición humana caracterizada hoxe en día por unha constante perda de compás, pola desorientación resultado da falla de reflexión sobre nós mesmos. Aparece entón a necesidade dunha nova ética baseada na contención e na prudencia, unha ética da responsabilidade (nas acepcións de Hans Jonas e Max Weber).

Á utopía natural de Bacon, creadora da cosmovisión tecnocientífica e da transformación da natureza, súmaselle agora a utopía antropolóxica de transformación da condición humana. A enxeñería xenética e o coñecemento sobre o xenoma humano poden arrastrar consigo a capacidade de “alteração do hardware e do software da própria condição humana” (páx. 185), até a posibilidade dun futuro poshumano.

Metamorfoses. Entre o colapso e o desenvolvimento sustentável, dinos que a crise nos empurra cara a transformación da nosa civilización. Baixo a idea da metamorfose como cambio profundo e radical que un organismo sufre para se transformar, as metamorfoses tecnolóxicas que atinxen o ser humano e a natureza, deben quedar apartadas polas metamorfoses culturais, políticas, económicas e sociais, que nos conduzan á sociedade sustentábel.

Alexandre Cendón 

 
< Ant.   Seg. >